Bhagwati in Nederland

Woensdag Tilburg donderdag in besloten sessie. 2 dagen achter elkaar om een nog bijzonder fitte Bhagwati live in actie te zien en met hem te debateren.

We bespraken oa de Doha ronde: hopeloos volgens Bhagwati en met alle nieuwe onderwerpen duurt het nog zeker 5 jaar voordat ze eruit zijn.

Amerika: Obama zit zo tot over zijn oren in de problemen met de hervormingenin de gezondheidszorg dat hij zeker het handelsdossier niet vlot gaat trekken. Heeft er ook mee te maken dat hij afhankelijk is van de steun van de vakbonden. En die zijn in de States behoorlijk anti-trade.

Handel in zijn algemeenheid. De crisis heeft de handel hard geraakt. Komt doordat we te maken hebben met een Wall street en Main street recessie. Alle financiële managers hebben in reactie op de schaarser krediet de sleutel van het voorraadhok gevraagd. Er mocht geen nieuwe voorraad in en oude voorraad mocht er alleen uit tegen cashbetaling. Dit is de belangrijkste oorzaak van de scherp contractie van de wereldhandel van vorig jaar.

Zijn mooiste quote: "Global imbalances is to Wolf what sex is to Casanova".

Debt-adversity syndrome

In de Holy Grail of Macro Economics spreekt Koo van het debt-adversity syndrome. Van eigen hand verschijnt een dezer dagen een artikel in het Kwartaalschrift Economie getiteld "Geen winstmaximalisatie maar schuldminimalisatie", dat ik met Jan Hein schreef.

In dat kader toch een opvallende bericht:

http://www.nd.nl/artikelen/2009/september/24/kopen-op-afbetaling-uit-de-gratie

Hierin wordt de volgende quote van CBS econoom Vergeer aangehaald: "Consumenten zijn blijkbaar bang voor schulden."

Op naar de volgende herziening van de ramingen

in bovenstaande figuur, afkomstig van de site van het Ministerie van Financien, staan de wijzigingen van de EMU-schuld ten opzichte van de projectie in de Miljoenennota 2009. De oorzaken van de verschillen in de stijgende EMUschuld zijn apart aangegeven. De schuld is hierbij gepresenteerd als percentage van het BBP. Best een bijzonder plaatje als je bedenkt dat daar deze tekorten bijhoren. Helaas kreeg ik de cijfertjes er niet in, maar die rode balk staat voor een - van 6,3% in 2010. Zo'n groot tekort zagen we niet meer sinds het kabinet Lubbers en is dus best bijzonder. Het fraaie is dat deze ramingen omgeven zijn met zoveel onzekerheid, dat het best nog wel eens heel anders zo kunnen uitpakken (zie hieronder de recente ontwikkelingen van de cpb ramingen).

Zou zomaar -8% kunen worden als de nulgroei van volgend jaar toch een tikje tegen zit. Maar, hoewel ik dar zelf niet zo in geloof, misschien draait de wind ook wel de andere kant op en dan is het gat een stuk kleiner. Ik kan haast niet wachten tot we de nieuwe ramingen komend voorjaar krijgen.

Balansherstel en de economie

Dit bericht werd opgesteld samen met Jan-Hein Chrisstoffels

De economie ondervindt momenteel de effecten van het klappen van een mondiale activazeepbel. Wereldwijd – en dus ook in Nederland – heeft dit geleid tot vraaguitval en verzwakte balansen bij financiële instellingen, bedrijven, en huishoudens. Het CBS laat zien dat alleen al de Nederlandse huishoudens in de eerste drie kwartalen van vorig jaar 173 miljard euro aan financieel vermogen kwijt zijn geraakt. Ook bedrijfsbalansen hebben flinke klappen gekregen. Een zwakke balans beperkt in de huidige, onzekere omgeving het private investerings- en consumptievermogen. Het versterken van financiële buffers en wegwerken van schulden krijgt in veel gevallen prioriteit boven het doen van investeringen en consumptieve uitgaven. Hierdoor wordt de toch al heftige initiële vraaguitval versterkt. Indien dit fenomeen zich breed voordoet zal een economie gedurende lange(re) tijd onder de potentiële groei blijven presteren. Voor de eerstkomende jaren kan – door achterwege blijven van stevig vraagherstel – de potentiële groei zélf lager komen te liggen. Aanwezige productiecapaciteit veroudert en is niet meer van deze tijd, in bepaalde sectoren kan sprake zijn van structurele overcapaciteit, werkervaring verschraalt en arbeid moet worden omgeschoold. In de economische literatuur wordt een dergelijk proces na het knappen van financiële zeepbellen beschreven door economen als Minsky, Fischer, Krugman en Koo.

Ook in de Nederlandse economie zien wij momenteel balansherstel optreden. Zeker vier kanalen zijn de afgelopen periode in beeld gekomen:

1. Bankwezen. Banken brengen hun balansomvang terug omdat de waarde van hun bezittingen sterk is teruggelopen. Dit heeft mede gezorgd voor scherpere eisen voor kredietverlening door de banken. De balansproblemen in het bankwezen worden mogelijkerwijs nog vergroot wanneer in de nabije toekomst op nu nog gezonde bedrijfs- en hypothecaire leningen moet worden afgeschreven.
2. (Ondernemings)pensioenfondsen. De dekkingsgraad van de pensioenfondsen is gedaald. Enerzijds ligt de oorzaak in de sterk gedaalde waarde van aandelen en andere beleggingen van pensioenfondsen, anderzijds speelt de lagere rente hier een rol. Bij de ondernemingspensioenfondsen geldt dat bedrijven (als sponsor) bijstorten om de dekkingsgraad van hun pensioenfondsen aan te vullen. Zo stortten Shell en ING onlangs respectievelijk 3,5 en 1 miljard euro in hun pensioenfondsen. Bij verschillende pensioenfondsen vindt daarnaast een inhaalslag plaats door premies tijdelijk – boven lastendekkend niveau – te verhogen. Ook blijft indexering achterwege. De Nederlandsche Bank verwacht dat ten gevolge van de herstelplannen bij pensioenfondsen de economie in Nederland tussen 2009-2013 0,75% BBP aan groeivermogen verliest.
3. Bedrijfsleven. Grotere Nederlandse bedrijven kunnen nog via de kapitaalmarkt aan extra eigen vermogen komen. Recente voorbeelden zijn Heijmans, TomTom, Wolters Kluwer en Reed Elsevier. Opvallend is echter dat het ophalen van vers kapitaal in veel gevallen bedoeld lijkt om de balans te herstellen via het vergroten van het aandeel eigen vermogen. Eerst de balans herstellen, pas dan denken aan nieuwe investeringen dus.
4. Huishoudens. De consumptie daalt en er wordt meer gespaard. Dit wordt veroorzaakt door groeiende onzekerheid over de economische ontwikkeling: huizenprijzen staan onder druk, pensioenen zijn geërodeerd, aandelen(regelingen) en beleggingsproducten zijn minder waard geworden. Verder ziet de burger mogelijk nog het risico van toekomstige belastingstijging of anderszins lastenstijgingen die verband houden met de oplopende staatsschuld. Al met al betekent dit voor huishoudens een onzekere financiële toekomst. Dit maakt dan ook dat zij over gaan tot het herstellen van hun financiële buffers of in sommige gevallen tot het herstellen van hun balansen via afbetaling van schuldverplichtingen. Huishoudens kunnen hun vermogenspositie versterken door meer te gaan werken, maar in het huidige economische klimaat, waarin de werkloosheid naar verwachting nog sterk zal stijgen, is dat lastig.

Het resultaat van deze processen is vraaguitval via 1. dalende consumptie/ toenemende besparingen, en 2. dalende investeringen. Dit proces wordt nog versterkt doordat balansherstel bij de banken heeft geleid tot aanscherping van de kredietvoorwaarden. De kredietverstrekking loopt terug en gezonde bedrijven die willen investeren worden hierin beperkt. De mogelijkheid voor overheden om te compenseren voor wegvallende investeringen en consumptie door balansherstel zijn beperkt. Ook overheden lopen tegen de grenzen van hun financiële mogelijkheden aan. Via (Europees) monetair en (nationaal en internationaal) budgetair beleid is in het afgelopen jaar reeds zeer flink gestimuleerd. In de komende jaren zal ook de overheidsbalans hersteld moeten worden. Het opveren vanuit de huidige economische crisis zal daarom voornamelijk moeten verlopen langs de weg van aantrekkende private investeringen en consumptieve bestedingen. Zoals hierboven beschreven zijn de kanalen waarlangs het herstel zou moeten plaatsvinden – bank en pensioenwezen, bedrijfsleven en huishoudens - gedeeltelijk verstopt geraakt doordat balansherstel plaatsvindt. We weten niet hoe lang, en in welke hevigheid, dit proces zal aanhouden.Wel is zeker dat, zolang het proces van balansherstel voortduurt, het herstel van de (Nederlandse) economie op de handrem staat. Dit betekent voor het overheidsbeleid dat rekening moet worden gehouden met de mogelijkheid van een langere periode van minder economische groei.

Robert Kaplan, De Indische Oceaan het nieuwe centrum van de wereld.

Gister was ik een van de gelukkigen om bij een lezing van Robert Kaplan aanwezig te zijn. De lezing ging over zijn laatste artikel in Foreign Affairs waarin hij uitlegt dat het nieuwe centrum van de wereld rond de Indische Oceaan komt te liggen. Hij verklaart eea op basis van gegevens over de militaire opbouw van de Chinese, Indonesische en Indiase marine. Hij concludeert dat deze landen de macht zullen hebben om de relevante zeepassages voor olie en handel te controleren/ domineren. 90% van de wereldhandel gaat over zee, dus een grote marine staat gelijk aan een grote macht. Een erg leuke verhandeling, eigenlijk zien we hier dat internationale betrekkingen "gewoon" de economie volgt. Economen verspellen al (een aantal) jaren dat er een verschuiving naar de opkomende markten plaatsvind op basis van marktaandeelanalyse. Kaplan weet het leuker te brengen maar de uitkomst is het zelfde. Desondanks, ik blijft fan van de man.

Recessie VS voorbij, maar ergste moet voor meeste mensen nog komen

Volgens Bernanke is de recessie voorbij. Op deze blog gaf ik 28 juli al wat gegevens die die kant op wezen. Net als bij eerdere recessies in de VS moet het ergste leed echter nog geleden worden voor de meeste mensen. Maandelijks verliezen nog steeds veel mensen hun baan in Amerika. Die mensen zal al dat gekakel over het eindigen van de recessie een worst wezen.

Uit Krugman: How Economists Get It So Wrong?

So here’s what I think economists have to do. First, they have to face up to the inconvenient reality that financial markets fall far short of perfection, that they are subject to extraordinary delusions and the madness of crowds. Second, they have to admit — and this will be very hard for the people who giggled and whispered over Keynes — that Keynesian economics remains the best framework we have for making sense of recessions and depressions. Third, they’ll have to do their best to incorporate the realities of finance into macroeconomics.

Voor het hele artikel van Krugman klik hier

Wie heeft een succesvolle Doha ronde nodig?

Estimated gain in billions of US dollars (2005)
Brazil 3.90
China 1.70
India 3.50

Days of economic growth needed to generate this gain
Brazil 82
China 3
India 24

Zoals deze cijfertjes van prof Evenett laten zien hebben China en in mindere mate India een succesvolle Doha ronde niet echt nodig. Als de Chinezen met kerst en oud en nieuw doorwerken hebben ze het zelfde bereikt als met het slagen van de Doha ronde. Het maakt inzichtelijk waarom belangrijke landen voor het slagen van de deal niet erg hard lopen om Doha te laten slagen. De winst is te beperkt. Zeker als je de mogelijke binnenlandse onrust onder de arme boeren meerekent die (denken) door verdere handelsliberalisering getroffen te worden. De ministriële top die deze maand in India plaatsvindt zal dus wel niet heel erg veel opleveren.

Zo doet de VS dat dus

Wie levert nu de grootste bijdrage aan de financiering van de overheidsuitgaven in de VS? Niet de werkende Amerikanen, die dragen met ruim 27% wel stevig bij aan inkomsten maar zijn niet de grootste pot. Dat zijn namelijk de mensen die het Amerikaanse schatkistpapier kopen (zie onderstaande).

Slechte leningen in VS lijken zich iets te stabiliseren

Gewoon een plaatje omdat dat soms voldoende zegt.

Verkiezingen in het land van de "lost decade"

Vandaag zijn de verkiezingen voor het invloedrijke Lagerhuis in Japan. De verwachting is dat de partij van Premier Aso een geweldige klap om de oren gaat krijgen. De partij van Aso, de liberaal democratische partij (LDP), is al sinds mensen heugenis aan de macht in Japan. Als de voorspellingen uitkomen zou het voor de tweede keer sinds 1955 zijn dat de LDP niet de grootste partij van Japan is. Sinds de oprichting van de partij is het slecht 10 maanden NIET aan de macht geweest.

Nu kan je je afvragen of het heel relevant is dat er in Japan een machtwissel plaatsvindt. De oppositie in Japan heeft nauwelijks andere ideeën dan de LDP. De economische koers zal dus waarschijnlijk weinig veranderen. Er is denk ik echter een maar. Alle Japanologen die ik in mijn leven gesproken heb, hebben mij verteld dat Japan niet een democratie is zoals wij die kennen. Verschillende hebben mij ook gezegd dat de Chinese Volkpartij het "Japanse model"met een machtige LDP als de mogelijk Chinese weg naar democratie zien. Zo bekenen kan de historische nederlaag van de LDP wellicht invloedrijker blijken dan nu gedacht. En op een andere plaats dan Japan.

Omdat de kleine getallen op waren

Een klein berichtje na 2 weken vakantie. Kennelijk waren de kleine bedragen op. Dus bedachten de rekenwondertjes van de Deutsche bank dat ze eens een poging zouden doen om de totale schade van de economische crisis in kaart te brengen. Het resultaat is een prachtig rond cijfer: 10 biljoen dollar. Zijn er nog mensen die een beeld hebben bij dit bedrag? Het komt neer op $1500 per inwoner van deze planeet. Maar goed dat die dollar tegenwoordig wat minder waard is ten opzichte van de meeste andere valuta.

Bush-effect op inkomens in de VS

Helaas pas geupdate tot 2007, maar desalniettemin laat dit plaatje van Emmanuel Saez een ontwikkeling zien waar een klein deel van de bevolking (in de VS) heel blij mee zal zijn en een heel groot deel niet. Het geeft weer hoe de allerrijksten het er vanaf hebben gebracht. 2 zaken hierover:

1) Zie het effect tussen 1929- 1933 van de grote depressie. Hoe zou dit er na de recessie 2008-.... uitzien?

2) Ik ben wat het 4 of 8 jaar Obama effect zal zijn

De soep wordt wel heel heet gegeten......als zelfs de Belgen het beter doen

Bijzonder, volgens de voorlopige groeicijfers over het laatste kwartaal deden wij het binnen Europa als slechtste. Zelfs het zwaar getroffen Verenigd Koninkrijk krimpt minder dan de Nederlandse economie.

Het kan vriezen het kan dooien

Zo snel als men euforisch was over het dalen van de werkloosheid in de VS kan men nu de tissues en bonbons alweer op tafel zetten om een depressie te bestrijden. Wat blijkt de steunaanvragen (ww aanvragen in de vs) zijn op week basis onverwacht gestegen. Dit terwijl de FED gister nog van die mooie worden had over de staat van de Amerikaanse economie.

Overigens waren de eerdere cijfers over de afname van de Amerikaanse werkloosheid ook al een prozakje waard. De daling kwam namelijk niet door een stijging van het banenaanbod, maar door het feit dat veel Amerikanen zo gedeprimeerd waren over hun kansen om een baan te vinden dat zij volledig zijn gestopt met het zoeken van een baan. En als je niet meer zoekt tel je niet meer mee voor de officiële werkloosheidscijfers.

Het is alsof we te heet gewassen worden.

Je kent het wel je koopt een leuk nieuw kleiding stuk en stopt het niets vermoedend in een te hete was. Met verbazing kijk je na de wasbeurt naar je nieuwe naveltruitje. Zo verloopt het ook een beetje met de Nederlandse economie. Volgens het CBS is die in het tweede kwartaal van 2009 met 5,1 procent gekrompen ten opzichte van hetzelfde kwartaal een jaar eerder.

5,1 procent krimp op jaar basis zagen wij zelfs niet tijdens de depressie jaren van de jaren 30. Het is dus best bijzonder. De krimp is ook nog iets groter dan die in het eerste kwartaal. Oorzaak van de krimp is het massaal aflaten weten van de private sector in binnen en buitenland. De investeringen liepen het sterkst terug, er werd bijna 13% minder geïnvesteerd dan een jaar geleden. De export lag 11 procent lager. Huishoudens hielde hand op de knip, bijna 3% meer bleef in de portefeuille van de burger zitten. De overheidsbestedingen namen als enige wel toe.

Extra vakantie voor de ambtenaar

In Roemenië heeft de crisis hard toegeslagen. Helaas voor Roemenië ligt het aan het infuus van het IMF zodat tekorten waar VS en VK "makkelijk" mee wegkomen in Roemenië niet zonder directe consequenties kunnen blijven. Om het tekort te beperken (ergens tussen de 4.6 en 7.3% BBP te houden) moeten de Roemenese ambtenaren aan het einde van het jaar 10 dagen onbetaald verlof op nemen. Dit om het begrotingstekort te drukken. 10 dagen extra vakantie in het Westen zouden we er waarschijnlijk nog best blij mee zijn, in het Oosten betekent het waarschijnlijk armoe tijdens de kerstdis.

Banken blijven knijpen

Volgens DNB blijven banken strenger worden bij het verlenen van kredieten. Het is nog slechts een kwestie van tijd dat we van de strenger leenvoorwaarden voor bedrijven die we nu zien, ook officieel een credit crunch zullen zien. Zorgelijk aan de berichtgeving van DNB is vooral dat banken hard knijpen op lange termijn financiering. Hiervan gaat de Nederlandse economie nog veel last krijgen. Niet alleen de crisis drukt de lange termijn investeringen en daardoor de (middel) lange groei, de restricties vanuit het aanbod van de banken maken het nog erger. Dit plaatje hebben we eerder gezien na financiële crises, Reinhart en Rogoff schreven er begin dit jaar een boek over vol, maar dat maakt het niet minder vervelend.

Op de achtergrond

Op de achtergrond van de banencijfers in de VS die volgens de media meevielen kwamen ook cijfers over het consumentenkrediet in de VS uit. Een cijfer dat weinig aandacht kreeg. Het uitstaande consumentenkrediet in de VS daalde voor de 5e achtereenvolgende maand, met $10,2 miljard. Het eerdere meicijfer werd ook nog een paar miljard neerwaards bijgesteld. Wat zeggen deze cijfers nu, op zijn minst dat Amerikaanse consumenten minder uit blijven geven. Wat in lijn is met de cijfers over sparen en consumptie. Het bevestigd ook de geluiden over het balansherstel van Amerikaanse gezinnen. Schulden worden gereduceerd. Nee, de Amerikaanse consument is nog lang niet terug om de economie te stimuleren.

Nog 1 nachtje slapen

Nog 1 nachtje slapen en dan is het zover. De 2 jarige verjaardag van de kredietcrisis. Op 9 augustus 2007 injecteerde de Europese Centrale Bank €95 miljard in het bankensysteem na het instorten van de Amerikaanse markt voor hypotheekobligaties. Het mocht niet baten na het klappen van Lehman was er geen redden meer aan.

Waar staan we nu na 2 jaar? Nog niet uit de crisis. De wereldhandel nog steeds in een neerwaardse spiraal, exploderende staatsschulden, oplopende werkloosheid en dalende inkomens. Ik ben benieuwd wat de 3e verjaardag van de kredietcrisis gaat brengen.

ECB & het voorspellen van luchtkastelen

De ECB heeft een interessant working paper op gesteld over de boom en bust cyclus van de huizenmarkt. In het paper worden periodes geIdentificeerd waarin een luchtkasteel wordt opgebouwd en wanneer het luchtkasteel wordt lek geprikt. De data die ze gebruiken bevatten gelukkig ook waarnemingen voor Nederland. Wat hier opvalt is dat de ECB voor Nederland een huizenmarkt boom signaleert van 1971-1978 en 1996-2001. De correctie vindt plaats in 1979-1985 en....niet. De boom van 1996-2001 is volgens de auteurs van het artikel nog niet gecorrigeerd

Paar aardige andere noties: The pattern of booms and busts as visualised in Figure 2 yields some more interesting results. The largest group of countries (8) could be called “repeated boom
busters”: the Nordics and the large European countries except Germany (i.e., Denmark, Finland, France, Italy, Norway, Spain, Sweden, UK). Another three countries, Australia, Canada and the US could be called “new boomers”. Six countries, including Japan, Switzerland, New Zealand, Ireland, the Netherlands and Belgium could be labelled “long cyclers” where the Dutch boom already came to an end a few years ago and the upswing in Belgium is too slow and interrupted to be statistically labelled as a boom. Germany seems to be the odd country out where house prices have been relatively stable and even the recent drawn-out bust has been
relatively shallow.

Opvallend: Furthermore, the most recent booms have been longer (6-11 years instead of 3-8 previously). If it had not been for short interruptions (around 2001 when the dot-com bubble burst and economic growth slowed), we would have seen “mega-booms” in Ireland, Denmark, Finland and Norway lasting about 15 years. The most recent busts have also been longer than earlier ones with Japan’s 15 years followed closely by Switzerland’s ten and Germany’s eight.

Voor die bust cyclus kunnen ze gegeven de huidige stand vand economie nog wel een paar jaar bijtellen.

Wereldhandel blijft dalen

Peter van Bergeijk brengt op zijn blog op hele makkelijke manier de ontwikkeling van de importen in kaart in een spinneweb plaatje. We zullen zien of we de 1929 spiraal helemaal gaan volgen. In ieder geval wordt duidelijk dat op handelsgebied herstel nog ver te zoeken is.

De waarheid komt uit een verrassende hoek

Als ik denk aan pragmatische politici uit het heden dan denk ik aan Obama, Sarcozy en misschien Merkel aan het begin van haar termijn (de glans is er nu wel wat vanaf). De economische realiteit wordt echter niet door hen verkondigd. Vooral het korte termijn herstel beheerst de agenda, over de langere termijn wordt nog angstvallig gezwegen. Dit gebeurt waarschijnlijk niet in de laatste plaats omdat de boodschap voor de lange termijn niet erg vrolijk is.

Maar toch is er iemand die het realistische geluid durft te verkondigen. Welke goeroe of grootheid uit het politieke landschap durft dit aan? Wie verzet de bakens van de korte termijn conjunctuur politiek naar de middellange termijn agenda? Ik had het nooit verwacht: Herman van Rompuy. Hij is de premier van het (constitutioneel) meest geplaagde land uit de EU: België. Zijn boodschap " Er komen nog zeker 10 moeilijk jaren aan". Een groot deel van het tekort op de begroting zal volgens van Rompuy niet verdwijnen. "Wat we dachten dat conjonctureel was is in feite permanent".

Dat is nu wat ik noem een boodschap met een hoog realiteitsgehalte uit een onverwachte hoek.